{"id":1789,"date":"2024-08-18T09:10:31","date_gmt":"2024-08-18T09:10:31","guid":{"rendered":"https:\/\/www.hasag.pl\/?page_id=1789"},"modified":"2025-06-02T17:13:01","modified_gmt":"2025-06-02T17:13:01","slug":"noaha-edelista","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/www.hasag.pl\/?page_id=1789","title":{"rendered":"Noah Edelist"},"content":{"rendered":"\n<figure data-wp-context=\"{ &quot;core&quot;:\n\t\t\t\t{ &quot;image&quot;:\n\t\t\t\t\t{   &quot;imageLoaded&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;initialized&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;lightboxEnabled&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;hideAnimationEnabled&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;preloadInitialized&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;lightboxAnimation&quot;: &quot;zoom&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;imageUploadedSrc&quot;: &quot;https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/unnamed-1-edited.jpg&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;imageCurrentSrc&quot;: &quot;&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;targetWidth&quot;: &quot;1280&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;targetHeight&quot;: &quot;720&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;scaleAttr&quot;: &quot;&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;dialogLabel&quot;: &quot;Powi\u0119kszony obrazek&quot;\n\t\t\t\t\t}\n\t\t\t\t}\n\t\t\t}\" data-wp-interactive class=\"wp-block-image size-large is-style-default wp-lightbox-container\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1280\" height=\"720\" data-wp-effect--setStylesOnResize=\"effects.core.image.setStylesOnResize\" data-wp-effect=\"effects.core.image.setButtonStyles\" data-wp-init=\"effects.core.image.initOriginImage\" data-wp-on--click=\"actions.core.image.showLightbox\" data-wp-on--load=\"actions.core.image.handleLoad\" src=\"https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/unnamed-1-edited.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-2918\" srcset=\"https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/unnamed-1-edited.jpg 1280w, https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/unnamed-1-edited-300x169.jpg 300w, https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/unnamed-1-edited-1024x576.jpg 1024w, https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/unnamed-1-edited-768x432.jpg 768w\" sizes=\"(max-width: 1280px) 100vw, 1280px\" \/><button\n\t\t\tclass=\"lightbox-trigger\"\n\t\t\ttype=\"button\"\n\t\t\taria-haspopup=\"dialog\"\n\t\t\taria-label=\"Powi\u0119ksz obrazek\"\n\t\t\tdata-wp-on--click=\"actions.core.image.showLightbox\"\n\t\t\tdata-wp-style--right=\"context.core.image.imageButtonRight\"\n\t\t\tdata-wp-style--top=\"context.core.image.imageButtonTop\"\n\t\t>\n\t\t\t<svg xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" width=\"12\" height=\"12\" fill=\"none\" viewBox=\"0 0 12 12\">\n\t\t\t\t<path fill=\"#fff\" d=\"M2 0a2 2 0 0 0-2 2v2h1.5V2a.5.5 0 0 1 .5-.5h2V0H2Zm2 10.5H2a.5.5 0 0 1-.5-.5V8H0v2a2 2 0 0 0 2 2h2v-1.5ZM8 12v-1.5h2a.5.5 0 0 0 .5-.5V8H12v2a2 2 0 0 1-2 2H8Zm2-12a2 2 0 0 1 2 2v2h-1.5V2a.5.5 0 0 0-.5-.5H8V0h2Z\" \/>\n\t\t\t<\/svg>\n\t\t<\/button>        <div data-wp-body=\"\" class=\"wp-lightbox-overlay zoom\"\n            data-wp-bind--role=\"selectors.core.image.roleAttribute\"\n            data-wp-bind--aria-label=\"selectors.core.image.dialogLabel\"\n            data-wp-class--initialized=\"context.core.image.initialized\"\n            data-wp-class--active=\"context.core.image.lightboxEnabled\"\n            data-wp-class--hideAnimationEnabled=\"context.core.image.hideAnimationEnabled\"\n            data-wp-bind--aria-modal=\"selectors.core.image.ariaModal\"\n            data-wp-effect=\"effects.core.image.initLightbox\"\n            data-wp-on--keydown=\"actions.core.image.handleKeydown\"\n            data-wp-on--touchstart=\"actions.core.image.handleTouchStart\"\n            data-wp-on--touchmove=\"actions.core.image.handleTouchMove\"\n            data-wp-on--touchend=\"actions.core.image.handleTouchEnd\"\n            data-wp-on--click=\"actions.core.image.hideLightbox\"\n            tabindex=\"-1\"\n            >\n                <button type=\"button\" aria-label=\"Zamknij\" style=\"fill: #000\" class=\"close-button\" data-wp-on--click=\"actions.core.image.hideLightbox\">\n                    <svg xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 24 24\" width=\"20\" height=\"20\" aria-hidden=\"true\" focusable=\"false\"><path d=\"M13 11.8l6.1-6.3-1-1-6.1 6.2-6.1-6.2-1 1 6.1 6.3-6.5 6.7 1 1 6.5-6.6 6.5 6.6 1-1z\"><\/path><\/svg>\n                <\/button>\n                <div class=\"lightbox-image-container\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-style-default responsive-image\"><img decoding=\"async\" data-wp-bind--src=\"context.core.image.imageCurrentSrc\" data-wp-style--object-fit=\"selectors.core.image.lightboxObjectFit\" src=\"\" alt=\"\" class=\"wp-image-2918\"\/><\/figure>\n<\/div>\n                <div class=\"lightbox-image-container\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large is-style-default enlarged-image\"><img decoding=\"async\" data-wp-bind--src=\"selectors.core.image.enlargedImgSrc\" data-wp-style--object-fit=\"selectors.core.image.lightboxObjectFit\" src=\"\" alt=\"\" class=\"wp-image-2918\"\/><\/figure>\n<\/div>\n                <div class=\"scrim\" style=\"background-color: #fff\" aria-hidden=\"true\"><\/div>\n        <\/div><\/figure>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<h2 class=\"wp-block-heading has-text-align-center has-x-large-font-size\">Historia ukrywania Tory w obozie pracy HASAG-Apparatebau w \u015bwietle wspomnie\u0144 Noacha Edelista<\/h2>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Cz\u0119stochowa, polskie miasto z bogat\u0105 histori\u0105 \u017cydowsk\u0105, by\u0142a przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 t\u0119tni\u0105cym \u017cyciem o\u015brodkiem spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Sytuacja zmieni\u0142a si\u0119 jednak diametralnie z chwil\u0105 nadej\u015bcia nazistowskiego terroru. Na rozkaz niemieckich w\u0142adz okupacyjnych wszystkich \u017byd\u00f3w zamkni\u0119to w getcie \u2014 trzecim co do wielko\u015bci w okupowanej Polsce, po gettach warszawskim i \u0142\u00f3dzkim.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">W wigili\u0119 Jom Kippur 1943 (wrzesie\u0144 1942) do getta przyby\u0142 elitarny oddzia\u0142 SS, kt\u00f3ry che\u0142pi\u0142 si\u0119 wys\u0142aniem oko\u0142o \u0107wierci miliona \u017byd\u00f3w do kom\u00f3r gazowych w Treblince. Liczb\u0119 t\u0119 uwa\u017cano za \u201e\u0142atwy\u201d cel w ich oczach, poniewa\u017c w getcie przebywa\u0142o zaledwie oko\u0142o 50 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w. W ci\u0105gu kolejnego roku okupanci przeprowadzili kilka \u201eakcji\u201d (tj. zorganizowanych wyw\u00f3zek w celu zag\u0142ady), z kt\u00f3rych pierwsz\u0105 nazywano \u201eWielk\u0105 Akcj\u0105\u201d. W jej trakcie zdecydowan\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 cz\u0119stochowskich \u017byd\u00f3w wywieziono transportami bydl\u0119cymi do obozu zag\u0142ady w Treblince.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">W getcie pozostawiono jedynie kilka tysi\u0119cy os\u00f3b zdolnych do pracy. Przydzielono je do fabryk na obrze\u017cach miasta, m.in. do zak\u0142ad\u00f3w metalowych oraz do zak\u0142ad\u00f3w produkuj\u0105cych naboje karabinowe. W tych miejscach \u2014 pilnowani przez oficer\u00f3w SS \u2014 wi\u0119\u017aniowie pracowali od \u015bwitu do zmroku, nie mog\u0105c pozwoli\u0107 sobie na moment przerwy. Fabryka naboj\u00f3w karabinowych, zwana Hassag, zmusza\u0142a pozosta\u0142ych w getcie \u017byd\u00f3w do wytwarzania amunicji u\u017cywanej nast\u0119pnie przez niemieckich \u017co\u0142nierzy przeciwko \u017bydom.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">W\u015br\u00f3d wi\u0119\u017ani\u00f3w szczeg\u00f3ln\u0105 pozycj\u0119 zajmowa\u0142 miejscowy szewc. Jako ceniony rzemie\u015blnik naprawia\u0142 buty oficer\u00f3w i \u017co\u0142nierzy, co dawa\u0142o mu nieco wi\u0119ksz\u0105 swobod\u0119 poruszania si\u0119 mi\u0119dzy gettem a obozem pracy. Pewnej nocy sylwestrowej zaskoczy\u0142 wszystkich, gdy pojawi\u0142 si\u0119 nagle z tr\u0105bk\u0105 w d\u0142oni. Jak si\u0119 okaza\u0142o, by\u0142 to szofar \u2014 rytualny r\u00f3g u\u017cywany podczas \u017cydowskich \u015bwi\u0105t. Szewc nie zdradzi\u0142, w jaki spos\u00f3b uda\u0142o mu si\u0119 go zdoby\u0107.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Zbli\u017ca\u0142o si\u0119 \u015awi\u0119to Sukkot, a pewnego dnia ludzie zacz\u0119li szepta\u0107 z niepokojem: \u201eSzewca wci\u0105\u017c nie ma, nie wr\u00f3ci\u0142 z getta. Co tym razem przyniesie?\u201d. By\u0142o zwyczajem, \u017ce po p\u00f3\u017anym powrocie szewc udawa\u0142 si\u0119 najpierw do kuchni po od\u0142o\u017con\u0105 dla niego porcj\u0119 jedzenia. Tego dnia jednak post\u0105pi\u0142 inaczej: natychmiast schowa\u0142 si\u0119 w swojej chacie i zacz\u0105\u0142 co\u015b ukrywa\u0107 pod drewnian\u0105 prycz\u0105. Wkr\u00f3tce roznios\u0142a si\u0119 wie\u015b\u0107: szewc przemyci\u0142 do obozu ma\u0142y zw\u00f3j Tory. \u201eZbli\u017ca si\u0119 Simchat Tora \u2014 b\u0119dziemy ta\u0144czy\u0107 z prawdziwym zwojem!\u201d \u2014 o\u015bwiadczy\u0142 z roziskrzonym wzrokiem.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Cho\u0107 wsp\u00f3\u0142wi\u0119\u017aniowie dopytywali, jak uda\u0142o mu si\u0119 tego dokona\u0107, szewc konsekwentnie milcza\u0142. Z czasem ustalono jednak, \u017ce po zaj\u0119ciu getta Niemcy znie\u015bli wszystkie sakralne przedmioty do pilnie strze\u017conego magazynu na obrze\u017cach miasta. W normalnych okoliczno\u015bciach dostanie si\u0119 do magazynu i wyniesienie czegokolwiek by\u0142o niemo\u017cliwe. Szewcowi uda\u0142o si\u0119 jednak przekupi\u0107 funkcjonariusza SS odpowiedzialnego za nadz\u00f3r, ryzykuj\u0105c w ten spos\u00f3b w\u0142asne \u017cycie. Jeszcze w Rosz ha-Szana przemyci\u0142 stamt\u0105d szofar, a przy okazji obieca\u0142 oficerowi, \u017ce zrobi mu specjaln\u0105, ozdobn\u0105 par\u0119 but\u00f3w podobn\u0105 do tych, kt\u00f3re przygotowywa\u0142 dla wy\u017cszych rang\u0105 dow\u00f3dc\u00f3w. W zamian oficer zezwoli\u0142 mu zabra\u0107 ma\u0142y zw\u00f3j Tory, kt\u00f3ry szewc owin\u0105\u0142 wok\u00f3\u0142 w\u0142asnego cia\u0142a i tym sposobem przeni\u00f3s\u0142 niezauwa\u017cony przez stra\u017ce. Zw\u00f3j ten uratowano w ostatniej chwili, gdy\u017c Niemcy planowali rozpali\u0107 w magazynie wielkie palenisko i spali\u0107 wszystkie zgromadzone tam przedmioty kultu religijnego.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Po powrocie do obozu szewc zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do grupy praktykuj\u0105cych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy w ukryciu odprawiali modlitwy szabatowe: \u201eKto zgodzi si\u0119 ukry\u0107 zw\u00f3j Tory?\u201d. Rozwa\u017cano r\u00f3\u017cne mo\u017cliwo\u015bci, a\u017c w ko\u0144cu zdecydowano si\u0119 wyj\u0105\u0107 jedn\u0105 z desek drewnianej pryczy i w powsta\u0142ym schowku umie\u015bci\u0107 cenny zw\u00f3j. Desk\u0119 ponownie starannie zamontowano, aby nie budzi\u0107 \u017cadnych podejrze\u0144.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Nadszed\u0142 dzie\u0144 i noc radosnego \u015bwi\u0119ta Simchat Tora. Zgromadzi\u0142a si\u0119 w\u00f3wczas w baraku grupa wiernych, by cho\u0107 symbolicznie uczci\u0107 Tor\u0119. Jednocze\u015bnie wszyscy ogarnia\u0142 l\u0119k, \u017ce Niemcy odkryj\u0105 zw\u00f3j i zemszcz\u0105 si\u0119 w bestialski spos\u00f3b. Uznano wi\u0119c, \u017ce nie b\u0119d\u0105 go wyjmowa\u0107, a jedynie nieco przesun\u0105 desk\u0119, by ods\u0142oni\u0107 zw\u00f3j. Jak wspomina\u0142 \u015bwiadek tych wydarze\u0144:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">\u201eTamtego wieczoru Simchat Tora obchodzili\u015bmy w naszej chacie z najwy\u017csz\u0105 ostro\u017cno\u015bci\u0105. Zw\u00f3j pozostawa\u0142 w ukryciu, bo bali\u015bmy si\u0119, \u017ce je\u015bli wpadnie w nieczyste r\u0119ce, grozi\u0107 nam b\u0119dzie \u015bmiertelne niebezpiecze\u0144stwo. Ka\u017cdy, kto wchodzi\u0142, obchodz\u0105c desk\u0119, delikatnie si\u0119 pochyla\u0142, ca\u0142owa\u0142 zw\u00f3j i dopiero wtedy posuwa\u0142 si\u0119 dalej. Ten skromny, potajemny obch\u00f3d odbywa\u0142 si\u0119 przy ledwie s\u0142yszalnym \u015bpiewie chasydzkim. W naszej wyobra\u017ani przywo\u0142ywali\u015bmy dawne radosne pie\u015bni, tak \u017cywe i mocne, cho\u0107 tu, w obozie, wszystko wydawa\u0142o si\u0119 ciemne i beznadziejne. A jednak w\u0142a\u015bnie wtedy do\u015bwiadczali\u015bmy niezwyk\u0142ej si\u0142y Tory, kt\u00f3ra rozja\u015bnia\u0142a nasz\u0105 sytuacj\u0119\u201d.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Ostatecznie zw\u00f3j Tory, przetrwa\u0142y w getcie cz\u0119stochowskim, doczeka\u0142 ko\u0144ca wojny. Przywi\u00f3z\u0142 go do Izraela rabin Noach Edelist, kt\u00f3ry przekaza\u0142 go do synagogi chasyd\u00f3w Gur przy ulicy Or Haim 17 w Bnei Barak. Tym samym historia tego niezwyk\u0142ego zwoju \u2014 ocalonego w tragicznych okoliczno\u015bciach \u2014 sta\u0142a si\u0119 \u015bwiadectwem niegasn\u0105cej determinacji i wiary ocala\u0142ych z Zag\u0142ady.<\/p>\n\n\n\n<figure data-wp-context=\"{ &quot;core&quot;:\n\t\t\t\t{ &quot;image&quot;:\n\t\t\t\t\t{   &quot;imageLoaded&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;initialized&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;lightboxEnabled&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;hideAnimationEnabled&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;preloadInitialized&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;lightboxAnimation&quot;: &quot;zoom&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;imageUploadedSrc&quot;: &quot;https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-scaled.jpg&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;imageCurrentSrc&quot;: &quot;&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;targetWidth&quot;: &quot;2560&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;targetHeight&quot;: &quot;1244&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;scaleAttr&quot;: &quot;&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;dialogLabel&quot;: &quot;Powi\u0119kszony obrazek&quot;\n\t\t\t\t\t}\n\t\t\t\t}\n\t\t\t}\" data-wp-interactive class=\"wp-block-image size-large wp-lightbox-container\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"1024\" height=\"498\" data-wp-effect--setStylesOnResize=\"effects.core.image.setStylesOnResize\" data-wp-effect=\"effects.core.image.setButtonStyles\" data-wp-init=\"effects.core.image.initOriginImage\" data-wp-on--click=\"actions.core.image.showLightbox\" data-wp-on--load=\"actions.core.image.handleLoad\" src=\"https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-1024x498.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1798\" srcset=\"https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-1024x498.jpg 1024w, https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-300x146.jpg 300w, https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-768x373.jpg 768w, https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-1536x747.jpg 1536w, https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-2048x996.jpg 2048w\" sizes=\"(max-width: 1024px) 100vw, 1024px\" \/><button\n\t\t\tclass=\"lightbox-trigger\"\n\t\t\ttype=\"button\"\n\t\t\taria-haspopup=\"dialog\"\n\t\t\taria-label=\"Powi\u0119ksz obrazek\"\n\t\t\tdata-wp-on--click=\"actions.core.image.showLightbox\"\n\t\t\tdata-wp-style--right=\"context.core.image.imageButtonRight\"\n\t\t\tdata-wp-style--top=\"context.core.image.imageButtonTop\"\n\t\t>\n\t\t\t<svg xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" width=\"12\" height=\"12\" fill=\"none\" viewBox=\"0 0 12 12\">\n\t\t\t\t<path fill=\"#fff\" d=\"M2 0a2 2 0 0 0-2 2v2h1.5V2a.5.5 0 0 1 .5-.5h2V0H2Zm2 10.5H2a.5.5 0 0 1-.5-.5V8H0v2a2 2 0 0 0 2 2h2v-1.5ZM8 12v-1.5h2a.5.5 0 0 0 .5-.5V8H12v2a2 2 0 0 1-2 2H8Zm2-12a2 2 0 0 1 2 2v2h-1.5V2a.5.5 0 0 0-.5-.5H8V0h2Z\" \/>\n\t\t\t<\/svg>\n\t\t<\/button>        <div data-wp-body=\"\" class=\"wp-lightbox-overlay zoom\"\n            data-wp-bind--role=\"selectors.core.image.roleAttribute\"\n            data-wp-bind--aria-label=\"selectors.core.image.dialogLabel\"\n            data-wp-class--initialized=\"context.core.image.initialized\"\n            data-wp-class--active=\"context.core.image.lightboxEnabled\"\n            data-wp-class--hideAnimationEnabled=\"context.core.image.hideAnimationEnabled\"\n            data-wp-bind--aria-modal=\"selectors.core.image.ariaModal\"\n            data-wp-effect=\"effects.core.image.initLightbox\"\n            data-wp-on--keydown=\"actions.core.image.handleKeydown\"\n            data-wp-on--touchstart=\"actions.core.image.handleTouchStart\"\n            data-wp-on--touchmove=\"actions.core.image.handleTouchMove\"\n            data-wp-on--touchend=\"actions.core.image.handleTouchEnd\"\n            data-wp-on--click=\"actions.core.image.hideLightbox\"\n            tabindex=\"-1\"\n            >\n                <button type=\"button\" aria-label=\"Zamknij\" style=\"fill: #000\" class=\"close-button\" data-wp-on--click=\"actions.core.image.hideLightbox\">\n                    <svg xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 24 24\" width=\"20\" height=\"20\" aria-hidden=\"true\" focusable=\"false\"><path d=\"M13 11.8l6.1-6.3-1-1-6.1 6.2-6.1-6.2-1 1 6.1 6.3-6.5 6.7 1 1 6.5-6.6 6.5 6.6 1-1z\"><\/path><\/svg>\n                <\/button>\n                <div class=\"lightbox-image-container\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large responsive-image\"><img decoding=\"async\" data-wp-bind--src=\"context.core.image.imageCurrentSrc\" data-wp-style--object-fit=\"selectors.core.image.lightboxObjectFit\" src=\"\" alt=\"\" class=\"wp-image-1798\"\/><\/figure>\n<\/div>\n                <div class=\"lightbox-image-container\">\n<figure class=\"wp-block-image size-large enlarged-image\"><img decoding=\"async\" data-wp-bind--src=\"selectors.core.image.enlargedImgSrc\" data-wp-style--object-fit=\"selectors.core.image.lightboxObjectFit\" src=\"\" alt=\"\" class=\"wp-image-1798\"\/><\/figure>\n<\/div>\n                <div class=\"scrim\" style=\"background-color: #fff\" aria-hidden=\"true\"><\/div>\n        <\/div><\/figure>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">W tekstach Noacha Edelista po\u015bwi\u0119conycm \u017cyciu religijnemu ultraortodoksyjnych \u017byd\u00f3w w czasie Holokaustu odnale\u017a\u0107 mo\u017cna w\u0105tek zwi\u0105zany z przemyceniem do obozu pracy Hasag w Cz\u0119stochowie ma\u0142ego zwoju Tory. W wydanej w 1968 roku ksi\u0105\u017cce \u201eChanstohva\u201d Edelist wspomina:<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">\u201e\u2026rado\u015b\u0107 by\u0142a wielka, gdy szewcowi, chyba Poppintorowi, uda\u0142o si\u0119 przemyci\u0107 do obozu ma\u0142y zw\u00f3j Tory, z kt\u00f3rego czytali\u015bmy w soboty i \u015bwi\u0119ta po pracy.<br>Kt\u00f3rego\u015b razu podczas czytania Tory wszed\u0142 nagle niemiecki policjant nazwiskiem Steglitz i zabra\u0142 ze sob\u0105 ksi\u0119g\u0119, lecz w zamian za par\u0119 but\u00f3w odda\u0142 j\u0105 ponownie, co okaza\u0142o si\u0119 wielkim szcz\u0119\u015bciem ultraortodoks\u00f3w. Dzi\u0119ki temu mogli\u015bmy dalej czyta\u0107 ze zwoju.<br>[Ksi\u0119ga zosta\u0142a przywieziona do Izraela po wielu perypetiach i zosta\u0142a odnaleziona przez autora tych s\u0142\u00f3w (Noacha Edelista \u2013 przyp. A.G.). Niemal w ka\u017cde Rosz Chodesz czyta si\u0119 z niej w Beit Hassidim w Bnei Brak].\u201d<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Kilka lat temu postanowi\u0142em na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 dowiedzie\u0107 si\u0119 czego\u015b wi\u0119cej o tym zwoju i uda\u0142em si\u0119 do \u201eStibla\u201d przy ul. Or Haim 17 w Bnei Brak, opisanego przez Edelista. Z nadziej\u0105, \u017ce pozwol\u0105 mi obejrze\u0107 zw\u00f3j, poprosi\u0142em o rozmow\u0119 z osob\u0105 odpowiedzialn\u0105 za modlitewni\u0119. Szybko jednak zrozumia\u0142em, \u017ce od niego pomocy nie uzyskam; nie chcia\u0142 lub nie m\u00f3g\u0142 mi umo\u017cliwi\u0107 wgl\u0105du w cenn\u0105 ksi\u0119g\u0119. Przez kolejne lata pr\u00f3bowa\u0142em r\u00f3\u017cnych dr\u00f3g dotarcia do chasyd\u00f3w Gur, kt\u00f3rzy podobno przechowuj\u0105 \u00f3w zw\u00f3j. Wszystkie pr\u00f3by ko\u0144czy\u0142y si\u0119 jednak niepowodzeniem.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Prze\u0142om nast\u0105pi\u0142 niespe\u0142na rok temu. Wracaj\u0105c z wizyty w Instytucie Yad Vashem, spotka\u0142em si\u0119 z rabinem Arim Ankinem z Ramat Beit Shemesh. Rabin Ankin, kt\u00f3ry wyemigrowa\u0142 do Izraela z Montrealu w 2004 roku, ma rodzinne korzenie w Cz\u0119stochowie: tam urodzi\u0142y si\u0119 jego babcia i prababcia z rodziny Sarabnik\u00f3w. Opowiedzia\u0142em mu histori\u0119 o zwoju, a on obieca\u0142, \u017ce spr\u00f3buje pom\u00f3c w moich poszukiwaniach.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Min\u0119\u0142y kolejne tygodnie i miesi\u0105ce, a my utrzymywali\u015bmy sporadyczny kontakt. Rabin Ankin \u017cartowa\u0142 nawet, \u017ce \u201enawet zadania Mosadu bywaj\u0105 prostsze\u201d ni\u017c wy\u015bledzenie owej Tory. W ko\u0144cu, na pocz\u0105tku listopada, otrzyma\u0142em od niego tajemnicz\u0105 wiadomo\u015b\u0107: \u201eJest post\u0119p. Szczeg\u00f3\u0142y p\u00f3\u017aniej. Nie powiem ani s\u0142owa\u201d. Kilka godzin p\u00f3\u017aniej przys\u0142a\u0142 mi pierwsze zdj\u0119cie z ksi\u0119g\u0105.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Poprosi\u0142em o mo\u017cliwo\u015b\u0107 osobistego zobaczenia zwoju. Rabin Ankin skontaktowa\u0142 mnie z Israelem Goldwasserem, chasydem Gur z Bnei Brak, badaczem i wyk\u0142adowc\u0105 Holokaustu, kt\u00f3ry obecnie sprawuje piecz\u0119 nad ksi\u0119g\u0105. Dowiedzia\u0142em si\u0119 od niego, \u017ce zw\u00f3j jest obecnie niekoszerny i przechodzi proces naprawy u sofera STaM (pisarza Tory, tefilin i mezuz). Um\u00f3wili\u015bmy si\u0119 na spotkanie w Bnei Brak; Goldwasser poprowadzi\u0142 mnie przez dziedzi\u0144ce dom\u00f3w do mieszkania sofera, gdzie po raz pierwszy ujrza\u0142em os\u0142awion\u0105 Tor\u0119 z obozu HASAG Apparatebau.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Zw\u00f3j ma pergamin o szeroko\u015bci zaledwie 30 cm, co pozwala\u0142o owin\u0105\u0107 go wok\u00f3\u0142 cia\u0142a i przemyci\u0107 pod p\u0142aszczem do obozu. W kilku miejscach wida\u0107 wyra\u017ane zabrudzenia; zdaniem sofera mog\u0105 to by\u0107 \u015blady krwi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Wed\u0142ug przekaz\u00f3w ksi\u0119ga nale\u017ca\u0142a pierwotnie do rodziny Landau\u00f3w z Cz\u0119stochowy (Rahmiel i Hichiel Landau), kt\u00f3rzy posiadali fabryk\u0119 sztu\u0107c\u00f3w znajduj\u0105c\u0105 si\u0119 poza terenem getta. Jak wynika z p\u00f3\u017aniejszych ustale\u0144, na pocz\u0105tku wojny ukryli oni zw\u00f3j w fabryce, licz\u0105c, \u017ce po zamkni\u0119ciu getta b\u0119dzie mo\u017cna jako\u015b przenie\u015b\u0107 go do dzielnicy \u017cydowskiej. Istotnie, wg relacji Noacha Edelista, zw\u00f3j trafi\u0142 wpierw do tzw. \u201edu\u017cego getta\u201d, a nast\u0119pnie \u2013 po jego likwidacji \u2013 do \u201ema\u0142ego getta\u201d, sk\u0105d ostatecznie szewcowi uda\u0142o si\u0119 przemyci\u0107 go do obozu Hasag.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">W swoich badaniach nad \u017cyciem religijnym w obozie HASAG  prof. Sarah Bender opisuje posta\u0107 Waltera Stieglitza, zast\u0119pcy szefa stra\u017cy obozowej (Werkschutz). Nosi\u0142 on br\u0105zowy mundur SA, znany z wczesnego etapu rz\u0105d\u00f3w Hitlera. By\u0142 niski i \u2013 jak m\u00f3wi\u0105 \u015bwiadkowie \u2013 niezwykle brutalny. Podczas jednego z potajemnych czyta\u0144 Tory w barakach zauwa\u017cy\u0142 \u017byd\u00f3w z ksi\u0119g\u0105 i skonfiskowa\u0142 j\u0105. Dopiero w zamian za now\u0105 par\u0119 but\u00f3w odda\u0142 zw\u00f3j w\u0142a\u015bcicielom. Prawdopodobnie podczas tego zaj\u015bcia zw\u00f3j zosta\u0142 poplamiony krwi\u0105 \u2013 \u015blady te zachowa\u0142y si\u0119 do dzi\u015b.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Zgodnie z relacjami Noacha Edelista, ksi\u0119ga zosta\u0142a po wojnie przewieziona do Izraela. Obecnie znajduje si\u0119 pod opiek\u0105 chasyd\u00f3w Gur w Bnei Brak. Ze wzgl\u0119du na liczne uszkodzenia (zw\u00f3j nie jest koszerny), nie korzysta si\u0119 z niego na co dzie\u0144 do czyta\u0144 liturgicznych. Jedynie raz w roku, podczas uroczysto\u015bci Simchat Tora, wnosi si\u0119 go do sali modlitw i ta\u0144czy z nim, przywo\u0142uj\u0105c wspomnienie obrz\u0119d\u00f3w, kt\u00f3re \u2014 w skrajnie trudnych warunkach \u2014 mia\u0142y miejsce w obozowym baraku w Hasagu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-medium-font-size\">Tak oto kolejny rozdzia\u0142 z historii \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci Cz\u0119stochowy w czasie Zag\u0142ady doczeka\u0142 si\u0119 wyja\u015bnienia. Ten ma\u0142y, licz\u0105cy jedynie 30 cm szeroko\u015bci pergamin, pozosta\u0142 milcz\u0105cym \u015bwiadkiem determinacji i duchowej si\u0142y ludzi, kt\u00f3rzy nawet w piekle obozu pracy potrafili zachowa\u0107 resztki swojej to\u017csamo\u015bci religijnej.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n<div class=\"wp-block-image is-style-rounded\">\n<figure data-wp-context=\"{ &quot;core&quot;:\n\t\t\t\t{ &quot;image&quot;:\n\t\t\t\t\t{   &quot;imageLoaded&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;initialized&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;lightboxEnabled&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;hideAnimationEnabled&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;preloadInitialized&quot;: false,\n\t\t\t\t\t\t&quot;lightboxAnimation&quot;: &quot;zoom&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;imageUploadedSrc&quot;: &quot;https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-2-scaled.jpg&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;imageCurrentSrc&quot;: &quot;&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;targetWidth&quot;: &quot;1484&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;targetHeight&quot;: &quot;2560&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;scaleAttr&quot;: &quot;&quot;,\n\t\t\t\t\t\t&quot;dialogLabel&quot;: &quot;Powi\u0119kszony obrazek&quot;\n\t\t\t\t\t}\n\t\t\t\t}\n\t\t\t}\" data-wp-interactive class=\"aligncenter size-large is-resized wp-lightbox-container\"><img loading=\"lazy\" decoding=\"async\" width=\"594\" height=\"1024\" data-wp-effect--setStylesOnResize=\"effects.core.image.setStylesOnResize\" data-wp-effect=\"effects.core.image.setButtonStyles\" data-wp-init=\"effects.core.image.initOriginImage\" data-wp-on--click=\"actions.core.image.showLightbox\" data-wp-on--load=\"actions.core.image.handleLoad\" src=\"https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-2-594x1024.jpg\" alt=\"\" class=\"wp-image-1799\" style=\"width:525px;height:auto\" srcset=\"https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-2-594x1024.jpg 594w, https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-2-174x300.jpg 174w, https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-2-768x1325.jpg 768w, https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-2-890x1536.jpg 890w, https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-2-1187x2048.jpg 1187w, https:\/\/www.hasag.pl\/wp-content\/uploads\/2024\/08\/unnamed-2-scaled.jpg 1484w\" sizes=\"(max-width: 594px) 100vw, 594px\" \/><button\n\t\t\tclass=\"lightbox-trigger\"\n\t\t\ttype=\"button\"\n\t\t\taria-haspopup=\"dialog\"\n\t\t\taria-label=\"Powi\u0119ksz obrazek\"\n\t\t\tdata-wp-on--click=\"actions.core.image.showLightbox\"\n\t\t\tdata-wp-style--right=\"context.core.image.imageButtonRight\"\n\t\t\tdata-wp-style--top=\"context.core.image.imageButtonTop\"\n\t\t>\n\t\t\t<svg xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" width=\"12\" height=\"12\" fill=\"none\" viewBox=\"0 0 12 12\">\n\t\t\t\t<path fill=\"#fff\" d=\"M2 0a2 2 0 0 0-2 2v2h1.5V2a.5.5 0 0 1 .5-.5h2V0H2Zm2 10.5H2a.5.5 0 0 1-.5-.5V8H0v2a2 2 0 0 0 2 2h2v-1.5ZM8 12v-1.5h2a.5.5 0 0 0 .5-.5V8H12v2a2 2 0 0 1-2 2H8Zm2-12a2 2 0 0 1 2 2v2h-1.5V2a.5.5 0 0 0-.5-.5H8V0h2Z\" \/>\n\t\t\t<\/svg>\n\t\t<\/button>        <div data-wp-body=\"\" class=\"wp-lightbox-overlay zoom\"\n            data-wp-bind--role=\"selectors.core.image.roleAttribute\"\n            data-wp-bind--aria-label=\"selectors.core.image.dialogLabel\"\n            data-wp-class--initialized=\"context.core.image.initialized\"\n            data-wp-class--active=\"context.core.image.lightboxEnabled\"\n            data-wp-class--hideAnimationEnabled=\"context.core.image.hideAnimationEnabled\"\n            data-wp-bind--aria-modal=\"selectors.core.image.ariaModal\"\n            data-wp-effect=\"effects.core.image.initLightbox\"\n            data-wp-on--keydown=\"actions.core.image.handleKeydown\"\n            data-wp-on--touchstart=\"actions.core.image.handleTouchStart\"\n            data-wp-on--touchmove=\"actions.core.image.handleTouchMove\"\n            data-wp-on--touchend=\"actions.core.image.handleTouchEnd\"\n            data-wp-on--click=\"actions.core.image.hideLightbox\"\n            tabindex=\"-1\"\n            >\n                <button type=\"button\" aria-label=\"Zamknij\" style=\"fill: #000\" class=\"close-button\" data-wp-on--click=\"actions.core.image.hideLightbox\">\n                    <svg xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" viewBox=\"0 0 24 24\" width=\"20\" height=\"20\" aria-hidden=\"true\" focusable=\"false\"><path d=\"M13 11.8l6.1-6.3-1-1-6.1 6.2-6.1-6.2-1 1 6.1 6.3-6.5 6.7 1 1 6.5-6.6 6.5 6.6 1-1z\"><\/path><\/svg>\n                <\/button>\n                <div class=\"lightbox-image-container\"><div class=\"wp-block-image is-style-rounded\">\n<figure class=\"aligncenter size-large is-resized responsive-image\"><img decoding=\"async\" data-wp-bind--src=\"context.core.image.imageCurrentSrc\" data-wp-style--object-fit=\"selectors.core.image.lightboxObjectFit\" src=\"\" alt=\"\" class=\"wp-image-1799\" style=\"width:525px;height:auto\"\/><\/figure><\/div><\/div>\n                <div class=\"lightbox-image-container\"><div class=\"wp-block-image is-style-rounded\">\n<figure class=\"aligncenter size-large is-resized enlarged-image\"><img decoding=\"async\" data-wp-bind--src=\"selectors.core.image.enlargedImgSrc\" data-wp-style--object-fit=\"selectors.core.image.lightboxObjectFit\" src=\"\" alt=\"\" class=\"wp-image-1799\" style=\"width:525px;height:auto\"\/><\/figure><\/div><\/div>\n                <div class=\"scrim\" style=\"background-color: #fff\" aria-hidden=\"true\"><\/div>\n        <\/div><\/figure><\/div>\n\n\n<p class=\"has-text-align-center has-medium-font-size\">Alon Goldman trzyma zw\u00f3j Tory z obozu pracy przymusowej HASAG Apparatebau <\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center has-medium-font-size\">Opracowa\u0142: Alon Goldman<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center has-medium-font-size\">Fot. Alon Goldman<\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center has-medium-font-size\">  <\/p>\n\n\n\n<p class=\"has-text-align-center has-medium-font-size\">                        <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Historia ukrywania Tory w obozie pracy HASAG-Apparatebau w \u015bwietle wspomnie\u0144 Noacha Edelista Cz\u0119stochowa, polskie miasto z bogat\u0105 histori\u0105 \u017cydowsk\u0105, by\u0142a przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 t\u0119tni\u0105cym \u017cyciem o\u015brodkiem spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej. Sytuacja zmieni\u0142a si\u0119 jednak diametralnie z chwil\u0105 nadej\u015bcia nazistowskiego terroru. Na rozkaz niemieckich w\u0142adz okupacyjnych wszystkich \u017byd\u00f3w zamkni\u0119to w getcie \u2014 [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"footnotes":""},"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.hasag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1789"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.hasag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.hasag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hasag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.hasag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1789"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.hasag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1789\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":2920,"href":"https:\/\/www.hasag.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/1789\/revisions\/2920"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.hasag.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1789"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}